Vì sao ta cần tự học?

Chúng ta không thể trông chờ vào sự chỉ bảo của gia đình cũng như sự giáo dục của trường lớp, nên chúng ta phải tự học.

Gia Nam Gia Nam
Những ông giáo sư không thể chuẩn bị cho anh vào đời sống thực tế, bởi chính họ thiếu kinh nghiệm.
H. N. Casson
 
Mục đích thiết thực của sự giáo dục là làm sao cho người bạn trẻ được trở nên người. Và lo cho họ trở nên người là: dạy cho họ biết chinh phục lấy họ và biết chinh phục lấy cuộc đời. Trách nhiệm này thuộc về gia đình và nhà trường. Chúng ta hãy thử xét xem, nếu hai nơi này có thể dạy cho các bạn trẻ được điều ấy thì chắc họ không cần phải tự học làm gì.
 
Trước hết, hãy nhìn lại gia đình, vì theo lẽ phải, cha mẹ cần lo lắng sự giáo dục của con cái trước nhất. Song chúng ta phải buồn rầu mà nhận thấy: sự giáo dục gia đình hiện nay thiếu hẳn. Chúng ta chưa tin? Hãy hỏi một người chủ gia đình về sự giáo dục con cái họ: "Dạy con? Còn thì giờ đâu mà tôi lo đến, việc ấy đã có mẹ chúng nó lo cũng đủ rồi". Hỏi người mẹ, họ đáp: "Lo cho con thì tôi lo chạy ăn, sắm mặc cho chúng nó, còn nói đến giáo dục chúng nó làm sao tôi lo nổi công việc ấy, vì chính chúng tôi cũng không hiểu gì về sự giáo dục cả, lo cho chúng nó chúng tôi đã cố gắng lắm mới có tiền gửi chúng nó đến trường, ở đó đã có người thầy lo dạy bảo chúng nó".
 
Như thế, phần đông cha mẹ đều phó thác tương lai con cái họ ở sự dạy dỗ của người thầy, của nhà trường. Còn họ, họ chỉ thấy phận sự là thỉnh thoảng dạy con họ bằng những bài luân lý suông: "Đừng hư thân mất nết, đừng ham chơi, ráng mà học v.v…". Hoặc mỗi tháng liếc sơ giấy hạnh kiểm và sự học của đứa trẻ do nhà trường gửi về. Đôi khi đứa trẻ có phạm lỗi gì nặng, vì nóng giận, họ mắng chửi ầm lên, tát cho chúng nó vài tát hoặc nẹt cho chúng nó vài roi, thế là họ đã làm xong phận sự giáo dục của họ. Mà như thế có thể gọi là giáo dục chăng? Hay là chỉ thấy trừng phạt mà không thấy dạy dỗ.
 
Hiện tình việc giáo dục ở xứ ta không có gì khả quan hơn hiện tình việc giáo dục bên Âu Tây khi mà nhà giáo dục H. Spencer phải than rằng: "Nghe những người chăn nuôi súc vật bàn cãi dông dài về cách thức nuôi heo nuôi bò, song nếu có ai nói đến việc giáo dục con cái họ, thì họ đáp cách tự nhiên: rồi chúng nó sẽ lớn lên".
 
Hiện nay ở xứ ta có lắm cha mẹ cũng đã nói tương tự như thế: "Hơi đâu mà lo, đã có thân thì chúng nó phải biết tự lo lấy". Muốn cho con nên người cha mẹ nào không muốn thế, song lo cho con nên người đã có mấy người biết lo, bởi họ tưởng rằng nhà trường có đủ tư cách để làm cho con họ trở nên người.
 
Song… mục đích chính của nhà trường chỉ là mở đường học vấn…
Dường như nhà trường chỉ dạy cho đứa trẻ thi vào một trường khác cao hơn, chứ không dạy chúng cách sống, nên chúng vẫn phải tự học trong “trường đời”. Nhưng không thể trách những người thầy, vì chương trình quá nặng nề mà thời gian để tiêu hóa rất ngắn ngủi. Trong ba bốn năm mà bắt đầu óc phải chứa đựng không biết bao nhiêu điều mà có lẽ suốt đời ta, nếu thật thông minh, cũng không đủ để tiêu hóa. Ta nên nhớ : một sự hiểu biết gì mà không phải tự mình tìm ra, thì không phải là hiểu biết. Huống chi, bắt người ta phải thâu nhận những điều người ta chưa muốn thâu nhận để thi cử thì cái biết ấy hoàn toàn không ích lợi gì cho khối óc thông minh của mình cả. Đó chẳng qua là một sự nhồi sọ mà thôi.
 
Những cấp bằng ấy là những cấp bằng trí nhớ, một lối trí nhớ cơ giới, không thể hoàn toàn đảm bảo sự thông minh trí thức của họ được như có nhiều người lầm tưởng. Phần đông những kẻ có cấp bằng trung học hay đại học mà làm nên một kỳ công đại nghiệp gì đều nhờ cái học tiếp tục của họ sau khi ra trường. Những thí sinh qua khỏi cuộc thi rồi, không bao lâu họ sẽ trả lại nhà trường cả và chỉ giữ lại một ít hiểu biết vụn vặt, những cái hiểu biết ngoài da hết sức dở dang, chỉ đủ làm một phận sự thơ dại trong các công sở mà phận sự không cần đến thông minh, chỉ biết cúi đầu làm theo những gì mà bề trên đã sẵn sàng vạch trước. Một anh tú tài vừa tách ghế nhà trường có thể có một cái biết của một nhà thông thái, nhưng mà là một thứ biết không ra hồn : cái gì cũng biết mà không có một thứ gì thật biết.
 
Phải nói : người ta « ăn nhiều quá », nhưng « chưa kịp tiêu ». Vấn đề văn hóa là một vấn đề thời gian. Bỏ thời gian thì công trình văn hóa phải dở dang hư hỏng, cũng như phải có thời gian hoa mới có thể nở, trái mới có thể chín, cây mới có thể mọc… vậy. Bởi thế nói đến công trình văn hóa ở nhà trường thật khó mà trông mong một cách ổn thỏa được.
 
Cha mẹ ỷ lại vào nhà trường mà nhà trường thì chỉ lo dạy chữ nghĩa cho nên công việc giáo dục đứa trẻ bị bỏ quên.
 
Có ai lo dạy cho chúng nó biết cách chinh phục lấy nó?
Có ai lo dạy cho chúng nó biết cách chinh phục lấy cuộc đời?
 
Dạy cho đứa bé cách chinh phục lấy nó là rèn đúc cho nó một tính khí. Nhưng mỗi khi thi cử, người ta chỉ xem tài làm văn, làm toán của đứa trẻ, có mấy ai để ý xem nó có một vài nét gì tỏ ra là người có chí khí chăng? Nó có biết phán đoán chăng? Nó có nhiều sáng kiến chăng? Nó có biết kiên tâm bền chí chăng? Nó có nhiều hăng hái ham hoạt động chăng? Những đức tính mà khi ra đời sẽ làm nổi bật nhân cách của nó thường ít ai quan tâm. Bác sĩ Gustave le Bon nói: "Ngoài đời, những đức tính thuộc về tính khí đóng một vai tuồng trọng yếu. Óc sáng kiến, óc phán đoán, sự kiên chí, tính minh sát, nghị lực, tính tự chủ, ý thức về nghĩa vụ là những đức tính nếu thiếu sót thì óc thông minh cũng trở nên vô dụng. Những đức tính ấy, việc giáo dục có thể tạo nên một đôi phần, nếu di truyền để lại".
 
Dạy cho đứa trẻ biết cách chinh phục lấy cuộc đời?
Học ở trường chúng ta đã biết qua các triết học Đông Tây, song khi ra đời muốn áp dụng khoa tâm lý học trong sự giao tiếp hàng ngày, nói làm sao cho người ta nghe theo mình, khiển trách làm sao cho người ta không thể giận mình, chúng ta phải lúng túng vì trong trường có ai dạy chúng ta phần tâm lý học thực tiễn ấy. Học ở trường, chúng ta thông tạo văn chương thi phú, nhưng khi ra đời nếu phải đặt một bản phúc trình để phát biểu ý kiến của mình về sự lập một hiệu buôn, chúng ta lại bối rối. Có người không thể thảo nổi một bức thư mua bán. Tổ chức công việc làm như thế nào cho đắc lực? Đọc sách như thế nào? Phải ghi chép tài liệu ra sao? Làm sao để xếp những tài liệu cho có phương pháp để khi cần dùng có thể tìm thấy ngay? Bao nhiêu điều mà khi ra đời chúng ta thấy cần dùng đến luôn, song chẳng thấy ghi trong chương trình nhà trường. Đến cách thức lập thân: cách chọn nghề, học nghề, cách lập gia đình, phương pháp hành động cho đắc lực, cũng không thấy ai chỉ dạy.
 
Cho nên khi bước ra đời người bạn trẻ thấy mình như ngơ ngác khi phải đụng đầu với đời sống thực tế. Ch. Béguy đã thốt: "Các bạn học sinh, điều làm phiền cho các anh nhất là ở ngoài đời có những cái thực tế".
 
Những điều trên thì thời nào cũng có và ở đâu cũng gặp; nhưng với riêng thời đại 4.0 này và riêng ở nước ta thì lại cần bàn thêm:
 
Công nghệ thông tin đã tạo ra một lượng kiến thức khổng lồ mỗi ngày, và giúp chúng ta tìm kiếm kiến thức vô cùng dễ dàng nhờ internet. Cớ gì ta phải nạp chúng vào đầu để làm suy giảm tốc độ tư duy và làm câm lặng sự sáng tạo. Thám tử lừng danh Sherlock Holmes không biết trái đất quay quanh mặt trời. Khi người bạn của ông hỏi lý do, ông nói: “cái đầu anh như một căn phòng chật hẹp, nếu anh ném vào đó nhiều thứ vô ích thì thứ hữu ích sẽ ít đi”. Vậy trong thời đại này ta cần tự học cách tìm kiếm kiến thức và “tiêu hóa” nó, thay vì học cách tích trữ nó. Hãy để ý rằng: “những thứ nuôi sống bạn là những gì bạn tiêu hóa được chứ không phải những thứ bạn ăn vào bụng”. Kiến thức cũng thế, nếu bạn "ăn" vào đầu những kiến thức không "tiêu hóa" được còn gây nguy hại thêm.
 
Còn nền giáo dục nước ta, thực chẳng giống một nơi nào trên thế giới. Chưa kịp quên chữ Nho chữ Hán thì đã phải học Pháp ngữ; Pháp ngữ chưa rành thì lại phải học tiếng Anh, tiếng Mỹ; vừa mới làm quen tiếng Anh, tiếng Mỹ thì lại phải tạm quên để học tiếng Nga. Mà ngặt một điều, khi ta học tiếng nước nào thì ta cũng bị ảnh hưởng bởi lối suy nghĩ của họ, vậy nền giáo dục của nước ta chẳng như một tô tạp pín lù hay sao! Mặc dù sau khi giành được độc lập và thống nhất hai miền, cho đến tận bây giờ ta vẫn chưa có được một định hướng giáo dục nhất quán, nên mỗi khi thay bộ trưởng giáo dục là lại một lần “cải tiến cải lùi” đó thôi. Vậy ta cũng không thể giao phó hoàn toàn sự học của ta cho một nền giáo dục như vậy.
 
Tóm lại, chúng ta không thể trông chờ vào sự chỉ bảo của gia đình cũng như sự giáo dục của trường lớp, nên chúng ta phải tự học.
 
Trong bài Tôi tự học, tôi có chia sẻ một vài quan điểm về cách tự học của bản thân, bạn có thể tham khảo để lập ra con đường tự học cho mình.
 
Ngoài ra, tôi nghiệm rằng: khi buộc phải giải quyết một vấn đề thực tế, người ta sẽ học theo cách hiệu quả hơn rất nhiều. Đó là lý do tôi tạo ra vườn ươm khởi nghiệp SmartWebsite.vn, nơi có sẵn những dự án khởi nghiệp cho các bạn trẻ phát triển. Khi họ nhận làm chủ một dự án nào đó, họ sẽ gặp muôn vàn khó khăn khi vận hành nó. Để giải quyết chúng, buộc họ phải tự học mọi thứ một cách ngấu nghiến điên cuồng, và rồi họ trưởng thành lúc nào mà chẳng hay.
                                                           

Bài này tôi có mượn một số ý trong hai quyển: Óc sáng suốt của Nguyễn Duy Cần và Muốn Nên Người của Phạm Cao Tùng. 

Gia Nam