Thuật giữ người

Muốn “dấy binh” khởi nghiệp thành công, ắt phải có những người chiến hữu sẵn sàng vào sinh ra tử cùng ta. Muốn phát triển thịnh vượng và trường tồn, phải giữ cho được những vị khai-quốc-công-thần ấy như giữ gìn những cánh tay của mình. Muốn vậy, ta phải biết trân trọng những món đồ, những con người thân quen nhất.

Gia Nam Gia Nam
Đức Khổng tử ra chơi ngoài đồng, thấy một người đàn bà đứng khóc nỉ non ở chỗ bờ đầm. Đức Khổng tử lấy làm lạ, bảo học trò hỏi vì cớ gì mà khóc. Người đàn bà nói: "Độ trước tôi cắt cỏ thi, tôi đánh mất cái trâm cài đầu bằng cỏ thi, cho nên tôi khóc."
 
Đức Khổng tử hỏi: Đi cắt cỏ thi, mà mất cái trâm bằng cỏ, thì việc gì mà phải khóc?
 
Người đàn bà nói: Không phải vì tôi đánh mất cái trâm cỏ thi mà tôi khóc; tôi sở dĩ khóc, là tôi thương tiếc một vật cũ, dùng đã lâu, mà ngày nay không sao thấy được nữa.
 
Lời bàn của Ôn Như Nguyễn Văn Ngọc
 
Cái gì đã là của mình, mình có bụng yêu, mà lỡ khi mất, thì về sau dù có được cái khác giống như thế, hay hơn thế, mình cũng không thể sao yêu cho bằng. Thường, lại chỉ vì thấy cái mới mà hồi nhớ đến cái cũ, sinh chạnh lòng, nên câu ta thán, có khi ngậm ngùi thương khóc nỉ non. Tại sao vậy? Tại đối với mình, cái của mất không chỉ có giá của mà thôi, lại hình như còn có một phần tâm hồn mình hay tâm hồn người để lại cho mình ngụ ở trong nữa. Sự cảm động đầu tiên bao giờ cũng là sự cảm động hay nhất, bền nhất. Ôi! Cáo chết ba năm quay đầu về núi, con người ta, dù cho lông bông xiêu bạt đến thế nào, còn có chút tâm tình cũng không sao quên được gốc tích xứ sở mình. "Hồ mã tê bắc phong, Việt điểu sào nam chi". Con ngựa rợ Hồ (phía bắc nước Tàu) thấy gió bắc còn cất tiếng kêu, con chim đất Việt (phía nam nước Tàu) chọn cành nam mới chịu làm tổ, huống chi là người mà lại quên được nguồn gốc ư.
 
* * *
 
Truyện u-mặc thượng thừa này được Ôn Như Nguyễn Văn Ngọc kể đầu tiên trong quyển Cổ Học Tinh Hoa (1925), mới đọc tưởng như vô vị, càng lâu, càng thấy thâm trầm.
 
Nó làm tôi nhớ lại một tích khác đã đọc rất lâu mà nay không sao tìm lại được để trích nguyên văn, đại ý như vầy:
 
Sau khi cùng nhau khởi nghĩa giành được thắng lợi, vị tân vương cùng những người khai-quốc-công-thần lên thuyền tiến về kinh đô để làm lễ xưng vương. Trên đường đi, vị tân vương bèn đem vứt bỏ hết những thứ đồ đạc cũ kỹ xuống sông, những thứ đã từng tùng ông ta trong suốt những ngày chiến đấu gian khổ.
 
Một vị đại thần chứng kiến điều đó và lấy làm thất vọng vô cùng, vì ông nghĩ rằng: những thứ đồ thân thuộc như vậy mà người ấy còn can tâm vứt bỏ không chút tiếc thương, thì những người đã đồng cam cộng khổ từ thủa hàn vi chắc sẽ cùng chung số phận. Ông liền cáo bệnh về quê ở ẩn, sau này nhận được tin báo rằng vị vua kia đã thủ tiêu hết những người phò ông thủa trước nhằm che đậy một số thông tin.
 
* * *
 
Muốn “dấy binh” khởi nghiệp thành công, ắt phải có những người chiến hữu sẵn sàng vào sinh ra tử cùng ta. Muốn phát triển thịnh vượng và trường tồn, phải giữ cho được những vị khai-quốc-công-thần ấy như giữ gìn những cánh tay của mình. Muốn vậy, ta phải biết trân trọng những món đồ, những con người thân quen nhất.

Gia Nam