Sách và thầy của tôi

Trong 4000 năm lịch sử, có một thời kỳ giao thoa rất hiếm hoi giữ hai nền văn minh Đông và Tây ngay tại Việt Nam. Những con người và tác phẩm được sinh ra vào thời ấy có sự hòa quyện giữa Đông và Tây, nên đạt sự cân bằng giữa Âm và Dương. Những tác phẩm ấy là sách gối đầu giường của tôi, những con người ấy là các vị thầy trong tâm tưởng của tôi. 

Gia Nam Gia Nam
Những học giả Việt Nam trước thời kỳ Pháp thuộc bị ảnh hưởng hoàn toàn tư tưởng nho giáo nên triết lý thì sâu sắc nhưng diễn đạt lại mơ hồ đầy ẩn ý như thơ Đường. Ngược lại, những học giả trong thời đại bị tây hóa mãnh liệt như bây giờ thì lời lẽ sáng sủa thật, nhưng triết lý lại hời hợt và kém phần sâu sắc.
 
May mắn thay, trong mấy ngàn năm lịch sử Việt Nam, lại có một thời kỳ giao thoa rất hiếm hoi giữa hai nền văn minh lớn của nhân loại tại nước ta, nên mới sản sinh ra những con người vô cùng đặc biệt: họ sinh ra trong gia đình nho giáo nhưng lại tốt nghiệp tú tài trường Pháp, trường tây. Tự trong con người họ đã có sự hòa hợp giữa hai nền văn hóa đông – tây một cách rất tự nhiên. Nên các tác phẩm của họ đều là những kết tinh của sự hòa quyện ấy – sự hòa quyện giữa Âm và Dương.
 
Những tác phẩm ấy là sách gối đầu giường của tôi, những con người ấy đều là thầy trong tâm tưởng của tôi. Nhân sinh quan của tôi phần nhiều chịu ảnh hưởng từ họ.
 
Bây giờ người ta gọi những tác phẩm kinh điển ấy là sách xưa, sách cổ vì đã xuất bản hơn nửa thế kỷ trước. Những người viết sách vào thời đó đều thuộc hạng học giả có trí thức cao trong giới văn sĩ. Tinh hoa của họ chính là tư tưởng trung dung, điều mà đạo học phương đông rất đề cao nhưng làm không trọn. Vậy vì sao họ làm được mà các nhà nho học làm không được? Vì họ sống trong thời kỳ thoái trào của nho giáo và sự mới lên ngôi của văn hóa phương tây. Họ nhận thấy cái hay cái dở thực sự của hai nền văn hóa và tự họ phải dung hòa những điều đó một cách khéo léo và tế nhị. Chính họ là sự kết tinh của hai nền văn hóa đã tạo nên nền văn minh của nhân loại này.
 
Khi tư tưởng họ đã đạt đến độ chín, thì tính tình họ cũng trở nên điềm đạm, và lời nói họ cũng rất thanh tao, thâm thúy. Thoạt nghe như tiếng sáo diều thoang thoảng bên tai chứ không ồn ào, vồn vã như thứ ngôn ngữ thôi miên giật gân của kỹ nghệ quảng cáo bây giờ.
 
Những quyển sách của họ xuất bản vào thời ấy cũng khá lạ so với ngôn ngữ hiện đại bây giờ. Tất cả các từ Hán - Việt đều có dấu gạch – ngang ở giữa để phân biệt với các từ thuần việt, đặng ai không biết nghĩa có thể dùng từ điển Hán – Việt mà tra cứu ngọn ngành. Trong sách có nhiều từ cổ, tiếng Hán, nhiều điển tích mà cách sách tái bản bây giờ đều cắt bớt. Để các bạn cảm nhận trọn vẹn tư tưởng của họ, trong quyển nhật ký này tôi trích nguyên văn nội dung từ các sách cổ ấy, có thể sẽ gây khó hiểu cho bạn lúc ban đầu, nhưng không hề vô ích về sau.
 
Ấy vậy mà vào những năm hai mươi tuổi, tôi đã bị mê hoặc bởi những ngôn từ thâm thúy ấy. Từ thời sinh viên, tôi đã dành tất cả thời gian và tiền bạc để sưu tầm những quyển sách cổ ấy Mà chẳng hiểu vì sao. Kỷ niệm đáng nhớ nhất của tôi là sau ba năm ròng rã săn lùng quyển Tự do đầu tiên và cuối cùng của nhà triết học nổi tiếng krishnamurti do triết gia Phạm Công Thiện dịch, tôi liền ngấu nghiến ngay trong mấy ngày liền. Nhưng hỡi ôi, cái đầu tôi như bị trúng thực vì lỡ nạp phải một thứ quá khó tiêu. Tôi liền đổ lỗi tại Phạm Công Thiện dịch không tròn ý mà đâu biết rằng ông ấy cũng là một triết gia xuất chúng của Việt Nam và đã từng có thời gian sống cùng Krishnamurti tại Ấn Độ. Cái trí non nớt của tôi lúc ấy chỉ như cái ly rượu nhỏ, làm sao chứa đặng bầu tư tưởng vô song của các ngài. Ba năm sau lấy sách ra đọc mới hiểu được đôi phần, tự thấy thẹn với nhận xét hồ đồ của mình thủa trước.
 
Tôi đã bắt đầu tự học từ những quyển sách xưa như vậy. Từ văn học, lịch sử, triết học cho đến y học, nhiều nhất là loại sách học làm người. Nhưng loại sách giúp xây dựng nhân sinh quan của tôi đắc lực nhất là những quyển triết học phương đông.
 
Cũng nhờ thú đam mê sưu tầm sách cổ mà tôi được may mắn quen biết các bác, các cụ sinh ra cùng thời với những quyển sách ấy, được nghe kể những câu chuyện thực về đời sống các tác giả và xã hội lúc bấy giờ. Khi các cụ hỏi vì sao tôi lại thích đọc sách cổ và sưu tầm đồ cổ, tôi chỉ biết trả lời những lý do ngây thơ chứ không thể cắt nghĩa rõ ràng như bây giờ. Mười mấy năm sau, khi tôi ngộ được ít nhiều về triết lý âm dương thì mới lý giải được cặn kẽ như trên. Nên đôi khi bạn thích một điều gì đó mà đâu cần phải có lý do.
 
Có những người trước khi mất đã không truyền lại kho sách xưa của họ cho con cháu mà truyền lại cho tôi, với một niềm tin rằng, tôi sẽ giữ gìn và lan tỏa được những tinh hoa đó cho các thế hệ sau.
 
Từ sau năm 1975, loại sách này không được phép lưu hành rộng rãi. Nhưng gần đây, khi được biết thư viện tổng hợp TP HCM cho đọc công khai và được phép trích dẫn trong các tài liệu, tôi như trút được gánh nặng trên vai vì đã có cơ hội thực hiện được lời hứa với các vị tiền bối.
 
Khi thấy các sinh viên của mình, các bạn trẻ thời nay đang vướng phải vấn đề gì, tôi sẽ đọc tất cả các sách cổ đang có và một số quyển sách mới đã được thế giới ghi nhận là có giá trị nói về vấn đề ấy. Nếu trong sách đã có những đoạn bàn đầy đủ về vấn đề ấy thì tôi sẽ trích dẫn đoạn ấy, nếu không tôi sẽ tóm lược lại bằng ngôn ngữ của mình. Những vấn đề mới của thời đại như cuộc cách mạng 4.0, thế giới phẳng thì tôi lý giải dựa trên những nguyên lý bất biến của triết học theo góc nhìn cá nhân.
 
Tất cả để thực hiện tâm nguyện với các vị tiền bối, để lan tỏa những tinh hoa của dân tộc đã bị lãng quên nửa thế kỷ. Và cuối cùng, để chắp cánh cho giấc mơ của Mị.
 
Tái bút: tôi vẫn muốn nhấn mạnh thêm một lần nữa rằng, trong suốt 4000 năm lịch sử việt nam, đã không có, và sẽ không có một giai đoạn lịch sử nào có sự giao thoa giữa hai nền văn minh lớn nhất của nhân loại ngay tại nước ta như những năm đầu của thế kỷ 20. Vì vậy, sẽ không thể có những con người, những tác phẩm đạt được sự hòa quyện đến hoàn hảo giữa hai nền văn hóa Đông – Tây, giữa âm và dương như vậy. Mà sách chính là thức ăn của tâm hồn, khi ta ăn những thứ cân bằng, tâm hồn ta sẽ trở nên cân bằng, và cuộc sống của ta cũng thế.

Gia Nam